7 dec 2011

Basisinkomen Revisited

Een serieus debat is nodig over de voor- en nadelen van het basisinkomen volgens Jan Hoek.

In het boek Vrijzinnig Paternalisme houden Femke Roosma en Dick Pels een pleidooi voor het basisinkomen. Het wordt groots aangekondigd op de flap en her en der werd het ook gespind: het basisinkomen wordt opgefrist! Bij nader inzien blijkt het te gaan om een krappe vier pagina's tekst, met slechts één alinea aandacht voor de bezwaren tegen het basisinkomen. Dat is natuurlijk een beetje mager en dat is jammer.

Het basisinkomen is een typisch jaren tachtig idee, dat met de Muur en Punk achter de horizon is verdwenen. De essentie is simpel: geef iedereen van achttien jaar en ouder een inkomen, zonder dat daar een tegenprestatie tegenover staat. Daar zitten tal van voordelen aan, die in de jaren tien van de 21ste eeuw nog en weer de moeite waard zijn.

Tal van voordelen

Wat te denken van het voordeel dat mensen niet ieder soort werk hoeven te aanvaarden om in hun inkomen te voorzien? De werkende arme is in Nederland aan een opmars bezig. Hij werkt zich te pletter in deeltijdschoonmaakbaantjes en kan nauwelijks in zijn eigen inkomen voorzien. Dan helpt een basisinkomen om een beetje kieskeurig te kunnen zijn bij het aanvaarden van werk.

De zorg voor de naasten zou er ook een stuk gemakkelijker van worden. Zo moet de uitkeringsgerechtigde die wil mantelzorgen, nu zijn naaste bewegen een Persoonsgebonden Budget aan te vragen, om zich daar dan uit te laten betalen. Want voor zorgen voor je zieke moeder, daar was de uitkering niet voor bedoeld. Een basisinkomen zou dat gewoon al geregeld hebben, nog voor je moeder ziek werd.

Het basisinkomen zou ons een hoop administratie en daaraan verbonden kosten en frustratie besparen. Geen huishoudtoets meer, en nooit meer tandenborstels tellen. Geen uitkeringen meer die achteraf ten onrechte zijn stopgezet. Geen ambtenaren die door boze uitkeringsgerechtigden over de balie zijn gesleurd. Het openen van een bankrekening volstaat om inkomen te verwerven. Een belastingstelsel dat nog simpeler is. Überhaupt veel minder ambtenaren, trouwens.

Lastige vragen

Het basisinkomen past daarmee bij de ontspannen samenleving. Het stelt mensen in staat de dingen te doen die belangrijk zijn, en dat is meer dan werk. Maar werkt het basisinkomen ook? Die vraag gaat in eerste instantie over de hoogte van het basisinkomen. Heeft het zin, als je er niet van kunt rondkomen? En als je er wel van kunt rondkomen, wie gaat er dan nog werken? En als de ideale formule is bedacht, is het dan te betalen? En door wie dan wel?

En als het kan, willen we het dan echt? Ledigheid is des duivels oorkussen. Dat is het risico van het basisinkomen. De relatie tussen inkomen en inspanning wordt losgelaten. Je hoeft er echt niets voor te doen. Je hoeft niet te solliciteren en je hoeft niet voor je oude moeder te zorgen. Natuurlijk deugt het niet dat we tal van inspanningen veel te laag waarderen, omdat ze in het economisch verkeer geen geld opleveren, zoals het opvoeden van kinderen of het doen van vrijwilligerswerk. Maar kan waardering dan alleen maar in geld worden uitgedrukt? Het is fout dat inkomens waar mensen lang en hard voor werken, te laag zijn om fatsoenlijk van rond te komen. Maar kun je dat alleen maar oplossen door het geld gewoon ter beschikking te stellen?

Bijvangst

We zouden het niet moeten willen, dat basisinkomen. Denk ik. Ook als we het kunnen betalen, voelt het niet goed om de relatie tussen inspanning en inkomen te verbreken. Maar de voordelen van het basisinkomen zijn te mooi om zo maar te laten liggen. Streeft onbekommerd naar het onhaalbare, onderzoekt alles en behoudt het goede. Dat soort dingen. Misschien dat Roosma en Pels zich nog eens over de bezwaren tegen het basisinkomen kunnen buigen. Al was het maar voor de bijvangst. 

Jurist en bestuurder. Oud-wethouder in Zeeburg (Amsterdam) en oud-gemeenteraadslid in Amsterdam voor GroenLinks.
Alle artikelen

Reacties

Een serieus debat is zeker gewenst. Een debat waar voorstanders de aangedragen bezwaren niet vluchtig wegwuiven maar antwoorden met inhoudelijk onderbouwing. Een debat waar tegenstanders en skeptici die ‘andere kant van het verhaal’ echt laten binnenkomen en overdenken. Van beide ‘kampen’ mag inlevingsvermogen in de standpunten van de ander worden verwacht.

Dat gezegd hebbende wil ik opmerken dat de relatie tussen inspanning en inkomen nog nooit rechtvaardig en constructief is geweest, en dat die relatie bij het basisinkomen slechts wordt losgelaten waar het gaat om de bekostiging van de basisbehoeften.
De persoonlijke inkomens van Nederlanders lopen erg uiteen: van minder dan 1000 euro per maand tot meer dan 10.000 euro per maand. Daar doet het feit dat het verschil in andere landen nog groter is niets aan af.
Zijn die bedragen werkelijk een eerlijke indicatie van de positieve bijdrage van die persoon aan de samenleving?

Je kunt bestedingen indelen in drie groepen: de uitgaven voor basisbehoeften (ongeveer de eerste 1000 euro per maand), de uitgaven voor aanvullende behoeften in het grensgebied basis/luxe, en de uitgaven aan bovengemiddelde luxe.
De eerste groep vertegenwoordigd voor mij het onschendbare recht op leven. Het is ongezond om de voorziening van basisbehoeften ‘aan de markt’ over te laten. Het stimuleert namelijk dat de mens die over meer macht en middelen is gaan beschikken, een ander de toegang tot basisbehoeften bemoeilijkt. Dit leidt tot slavernij, wat in sommige landen nog heel concreet bestaat, en in Nederland in de vorm van loonslavernij.

Het is geen gezonde situatie als een mens over een ander mens moet beslissen of die recht heeft op (geld voor) basisbehoeften. In een tijd waarin de verschillen in psychische belastbaarheid groeien, en het recht op basisbehoeften wordt verdrongen door plichten, ontstaat een situatie van ‘slikken of stikken’ aan de onderkant van de samenleving.
Politici roepen doodleuk dat ‘iedereen moet meedoen’. Even los van de implicatie van het ‘moeten’, zijn het dezelfde politici die de mensen zonder betaalde baan stigmatiseren door hun intrinsieke waarde los van een betaalde baan te ontkennen of sterk te marginaliseren.

Het geld voor een basisinkomen voor iedereen is er al en wordt nu enkel in andere vorm rondgepompt. Een herverdeling, zelfs relatief klein in omgang, zou al volstaan.

De angst dat velen niet meer zouden bijdragen gaat meestal niet gepaard met steekhoudende argumenten. Typerend is dat de bevraagde zelf meestal aangeeft wel te blijven werken en denkt dat een ander dat niet meer zou doen.
Mensen gaan niet graag (fors) achteruit in inkomen en willen graag enige luxe.
Stel dat het wel zo zou zijn dat een aanzienlijk deel van de Nederlanders luxe zou opofferen, dan is een kleinere economie simpelweg datgene waar we democratisch voor kiezen.

Een gezonde relatie tussen inspanning en inkomen kan niet bestaan niet uit een drijfmoeras aan de onderkant en het aanmoedigen van een ‘sky is the limit’-mentaliteit aan de bovenkant.
Een gegarandeerde koopkracht voor basisbehoeften zorgt voor economische en sociale zekerheid en stabiliteit. Een ieder kan zijn behoefte aan meer financiële speelruimte en luxe daarbovenop zelf bijverdienen. Wie zijn dagen vult met vrijwilligerswerk hoeft niet langer te verantwoorden waarom hij niet voor een betaalde baan kiest.
Mensen hebben meer vrijheid om zelf te kiezen hoe zij hun talenten het best kunnen inzetten en waarvan zij geloven dat ze het meest positief bijdragen aan de samenleving. Juist dat geeft mensen de ruimte om verantwoordelijkheid te nemen, voor zichzelf en voor de samenleving.

En als we het nu eens gewoon gingen uitproberen en kijken wat er gebeurt? Misschien gaat het wel heel anders dan mensen denken.

Ik vond het al iets te mooi om waar te zijn, een gevestigde politieke partij die iets in een basisinkomen ziet. Maar goed dat is dus ook niet zo.

Jij zou je wel voor de samenleving blijven inzetten als je een basisinkomen had, maar de buurman dat is een luie zak, die zou dat natuurlijk niet doen...

Ik geloof echt niet dat mensen zo in elkaar zitten dat ze zitten te wachten op ledigheid, daar worden ze alleen maar ongelukkig van!

Tuurlijk zijn er uitzonderingen, maar ik zie toch echt liever 1 (enkele) procenten luie zakken dan 1 procent extreem greedy bastards, want daar heeft de samenleving een stuk meer last van.

Een ander belangrijk voordeel is dat het betaalde werk dat er is gedaan wordt door mensen die dat graag willen en dat vervelend werk, beter betaald gaat worden.

Laten we vooral niet een commissie benoemen die dan weer een subcommissie benoemd om vervolgens rustig te gaan slapen, daar is dit idee veel te waardevol voor al helemaal in de huidige tijd.

Een Basisinkomen zie ik vooral als een voortvloeisel uit de trend waarbij de overheidstaken lager in de samenleving komen te liggen. Cocreatie, open source en de genetwerkte samenleving. Doordat mensen fundamenteel anders gaan werken om zaken voor elkaar te krijgen. Hoge mobiliteit en adaptatie (zijn gewenst om de bevolkingsgroei en vergrijzing te kunnen opvangen) maar kunnen alleen plaatsvinden met een minimale zekerheid. Naast een basisinkomen zou dan ook de beperking op werk opgeheven moeten worden, zoals deze nu geldt bij uitkeringen. Er kan dan een natuurlijk proces van deelname aan de maatschappij ontstaan. Tegelijkertijd worden mechanismen die opstoppend werken (huizenmarkt etc) opgeheven.

Een samenleving kan men zien als een fluctuerende balans; die gegeven in de tijd een willekeurige samenhang vertoont zonder extreme scheefgroei op een bepaald tijdstip. Net als een ecosysteem werkt ze beter als er zo min mogelijk verstoort wordt door complexe regelgeving omdst die te star is.

De uitwisseling van activiteiten kan met een basisinkomen beter doorgang vinden omdat ook in tijden van crisis de fundamenten voor latere zaken (beleid) geregeld moeten worden. Men kan dan continuiteit met open groei (educatie etc) combineren.

We kunnen lang en breed blijven praten over de voor- en/of nadelen van een basisinkomen. Praktisch gezien is het nodig te kijken hoe we dit gerealiseerd krijgen. Wie vinden we aan onze zijde? Wat zorgt ervoor, dat dit idee wordt binnengehaald door de media, de politiek en in een regeringsakkoord komt te staan en wordt uitgewerkt en gerealiseerd?

Als de discussie breed wordt gevoerd overal in de maatschappij, bij de vakbonden, in werk- en studiegroepen, op school en op verjaardagsfeestjes, dan wordt het ook steeds moeilijker om het thema dood te zwijgen op een hoger niveau. Een publiekelijke affice-actie waarop een soort "basisinkomen-manifest" staat is uitermate geschikt om de discussie te verbreden.

Op verschillende plekken in de wereld is men met het basisinkomen bezig en er zijn zelfs staten die het al hebben ingevoerd. Het gaat daar uitstekend.

Waarom zou het dan in Nederland niet kunnen?

Laat die bezwaren maar horen.

Met vriendelijke groet,

Guido den Broeder

www.basisinkomen.nl

Cinqo brengt samen met de Vereniging Basisinkomen de videoclip ‘Het Goeie Leven’ van artiesten Pharao & Yara uit.
‘Het Goeie Leven’ is een nummer ter promotie van het onvoorwaardelijk basisinkomen. Het basisinkomen is een veelbesproken onderwerp in Nederland. Steeds meer mensen zien het als dé oplossing voor de sociale en economische problemen van deze tijd. Daarnaast stelt het mensen in staat om een autonoom en authentiek leven te leiden.
De titel van het nummer verwijst naar het universele recht op een menswaardig bestaan. In de videoclip laten Pharao en Yara zien wat ‘Het Goeie Leven’ voor hen inhoudt.

Zie de videoclip hier:
http://youtu.be/D-eNs_CbxMs
Hier kun je het nummer beluisteren en downloaden:
http://pharao.bandcamp.com/
www.cinqo.nl

Cinqo brengt samen met de Vereniging Basisinkomen de videoclip ‘Het Goeie Leven’ van artiesten Pharao & Yara uit.
‘Het Goeie Leven’ is een nummer ter promotie van het onvoorwaardelijk basisinkomen. Het basisinkomen is een veelbesproken onderwerp in Nederland. Steeds meer mensen zien het als dé oplossing voor de sociale en economische problemen van deze tijd. Daarnaast stelt het mensen in staat om een autonoom en authentiek leven te leiden.
De titel van het nummer verwijst naar het universele recht op een menswaardig bestaan. In de videoclip laten Pharao en Yara zien wat ‘Het Goeie Leven’ voor hen inhoudt.

Zie de videoclip hier:
http://youtu.be/D-eNs_CbxMs
Hier kun je het nummer beluisteren en downloaden:
http://pharao.bandcamp.com/
www.cinqo.nl

Ik zie twee problemen bij een basisinkomen.
Als je dat in Nederland invoert, dus voor Nederlanders, betekent het dat buitenlanders, ook EU burgers, bij dezelfde arbeidsinspanning aanzienlijn minder besteedbaar inkomen hebben. Ik heb hiervoor nog geen oplossing gehoord. Blijft het minimumloon bestaan? Accepteren wij, en vooral Brussel, een tweedeling op de arbeidsmarkt? Of gaan we met wet- en regelgeving een en ander fixen?
Een tweede probleem is de WAJONG. Mensen die 'een grote afstand tot de arbeidsmarkt' hebben. Zonder de de huidige keurings- en beoordelingsgribus dreigen ze uit beeld te verdwijnen. Wie gaat er hoe voor zorgen dat deze mensen ook gaan meedoen? Wordt het niet al te verleidelijk ze maar te laten, omdat hun basisbehoeften verzorgd zijn? Daarmee komen ze in de zelfde categorie als de notoire luilakken, die liever levenslang op de bank zitten, dan zich in te spannen voor wat meer welvaart. Worden ze daar gelukkig van?

Beste Guido den Broeder,

Er is een lawine aan bezwaren tegen het basisinkomen maar de belangrijkste is; het werkt niet! Dat is het. Er is nog geen enkele staat die ermee werkt, mee wil gaan werken laat staan het heeft ingevoerd. Het experiment in Canada is gestopt omdat het onbetaalbaar werd. Mar als u er toch van overtuigt bent dat het wel werkt dan zoekt u een aantal gelijkgestemden en u stort alle inkomens op één rekening en keert maandelijks aan iedereen een gelijk bedrag uit en voilá je hebt een basisinkomen. Succes, maar laat mij er lekker buiten!

Met vriendelijke groet,
John van Paassen

Reactie toevoegen