Redactioneel: Vrijheid & geluk

Vrijheid associëren we met geluk, maar is dat wel terecht? Vrijheid is vrij kunnen kiezen, ook voor de dingen die niet goed voor je zijn. 

Zoals roken, teveel patatjes oorlog, met een burqa rondlopen, baren in Big Brother, vrijen in een darkroom, of bij verkiezingen stemmen op een anti-democraat. We weten allemaal wel dat vrijheid grenzen heeft – waar de vrijheid van de een die van de ander in de weg staat – maar vrijheid kan ook schadelijk zijn, zichzelf teniet doen zelfs. Daarom hebben we opvoeders nodig, van ouders tot overheid en vooral aan de laatste hebben we veel uitbesteed. Zodoende moeten we in de auto een gordel om, overweegt de minister een vettax in te stellen, zitten we de mooiste jaren van ons leven verplicht in de schoolbanken. En geldt in België een burqa-verbod. Voor ons eigen bestwil en geluk worden ons vrijheden ontraden of zelfs ontnomen.

Die bemoeizuchtige inperkingen maken ons niet ongelukkig. Integendeel, uit internationaal geluksonderzoek blijkt dat landen met een paternalistische overheid, zoals die van Noord-Europese landen, de gelukkigste inwoners hebben. Zweden (fel op alcohol en prostitutie), Zwitserland (normen en waarden!) en Nederland zitten in de top vijf. Aldous Huxley schetste de utopische samenleving waarin vrijheid zelfs geheel is opgeofferd aan geluk. In de totalitaire Brave New World is alle ongemak en daarmee alle keuze weggenomen en is iedereen gelukkig. De ideale wereld!

Zolang echter de gentechnologie en de kennis over opvoeden en conditionering nog niet zo ver is als in Huxley’s wereld, is het aanmodderen met vrijheid. Enerzijds moeten vrijheden worden bewaakt en anderzijds moeten we er tegen worden beschermd, en dat laatste wringt natuurlijk met het eerste. De instituties die de meeste bescherming bieden: familie, religie en overheid, zijn ook de grootste bedreiger van die vrijheid. Zodoende smeult er altijd een strijd over de grenzen van vrijheden. Maar nu is die strijd in West-Europa stevig opgelaaid. Burgerlijke vrijheden (privacy) worden ingeperkt ten behoeve van veiligheid, religieuze vrijheden (schoolkeuze) staan onder druk ten behoeve van publieke vrijheden. Het wetenschappelijk bureau van GroenLinks heeft een boek uitgebracht over deze opgelaaide strijd, onder de titel Vrijheid als ideaal. Het boek spreekt over een conservatieve wind die vraagt om een progressief antwoord – een linkse lente zelfs. In deze Helling staan een aantal stukken uit deze bundel plus een drietal kritieken.

De strijd rond vrijheid komt niet uit de lucht vallen. Er is wel degelijk iets aan de hand als gevolg van immigratie, de komst van een nieuwe religie en terrorisme. Maar een discussie hierover, een debat over de grenzen van vrijheid, vereist kritisch denken en de bereidheid de complexiteit te zien van de problemen. Dat nu, zo zegt de Vlaamse schrijver Tom Lanoye in een interview in dit nummer, ontbreekt op dit moment in Europa. “Europa is moe van datgene waar ze zichzelf als de bakermat van beschouwt: het intellectueel afwegen van dilemma’s.”

Journalistiek onderzoeker.
Alle artikelen