Redactioneel: Angst

De jaren tachtig in Nederland waren de jaren van rechts. Onder leiding van Lubbers voerden twee CDA-VVD kabinetten een hard saneringsbeleid uit. Uitkeringen en lonen werden verlaagd en de overheidsuitgaven flink gesnoeid. Het was de tijd dat de tandenborstels werden geteld bij uitkeringstrekkers en werklozen door ministers beschimpt werden omdat ze liever bij tante Truus achter de geraniums zouden zitten.

Internationaal werd de toon gezet door Margaret Thatcher in Engeland (1979-1990) en Ronald Reagan in de VS (1981-1989). Het waren de jaren van onversneden conservatieve en neo-liberale politiek. Rechts had de macht, links kon slechts wat tegensputteren. Den Uyl ruimde het veld en de voorlopers van GroenLinks haalden in 1986 samen slechts drie Kamerzetels.

Rechts zet nu opnieuw de toon – beleven we in de jaren nul een herhaling van de jaren tachtig? De geschiedenis herhaalt zich nooit op dezelfde manier. De jaren tachtig waren somber vanwege onzekerheid over werk, inkomen en uitkering (no future!) terwijl de angst van nu, ondanks dat we weer een economische crisis beleven, veel meer cultureel is. Er is angst voor de vreemdeling, voor de verandering van buurt en stad: ‘wat blijft er over van mijn land?’ Er is onzekerheid door onveiligheid en grootschaligheid. Er is angst voor islam en terrorisme. Het huidige rechtse CDA-VVD kabinet haakt daarop in met staatstoezicht, dwang en afwijzing van de afwijking. Liever tien ‘verdachten’ in de cel dan één schuldige op vrije voeten. En links, wat doet links in de jaren nul? Femke Halsema, partijleider van GroenLinks, neemt in een essay in deze Helling de handschoen op en zet tegenover dwang en controle van de conservatieven de ‘vrijzinnigheid’. Ze pleit voor vrijheid – niet van de markt maar van het individu om ‘anders’ te zijn. Ze wijst de overheid op haar taak te werken aan sociaal-economische gelijkheid om mensen vrij te maken. Ze praat de angstigen niet naar de mond maar spreekt ze tegen. Dat is op zijn minst al moedig. Uiteraard is er kritiek mogelijk, in deze Helling komen drie critici aan het woord. De discussie gaat door.

We gaan in dit nummer in op een aantal bronnen van de angst. Om te beginnen hebben we een belangwekkend essay over de islam. De auteur Max Rodenbeck laat zien dat de islam geen monolithische religie is, en dat haar geschiedenis gekenmerkt wordt door vele hervormingen, zowel van progressieven als van conservatieven. Dat de islam op dit moment in grote beroering is, komt omdat ook nu diverse hervormers – waaronder Bin Laden – in uiteenlopende richtingen trekken. Ook de jeugd boezemt angst in. Leraar Kees Beekmans van een praktijkschool gunt ons een kijkje in zijn school en legt de vinger op de zere plek. En tenslotte is er onzekerheid over het vermeende verval van normen en waarden. Filosoof Bert van der Brink zet uiteen dat we niet zo bang moeten zijn voor verschillen. We moeten leren omgaan met conflicten.

Het begin van het einde van de sombere jaren tachtig begon in de zomer van 1988. Het Nederlands voetbalelftal werd Europees Kampioen en dat leidde tot uitzinnige taferelen van oranje vreugde. Onze eigendunk kreeg een enorme oppepper. Een jaar later viel het kabinet. De geschiedenis herhaalt zich nooit, maar zou het misschien mogelijk zijn…?

Journalistiek onderzoeker.
Alle artikelen